Reklam Alanı  

  Google Reklamları  
MONOPOL | nedir | Ekonomi Terimleri | www.iktisatsozlugu.com
 

 
left Önceki Terim

 

Sonraki Terim right
 
  MONOPOL  nedir ?

Tek satıcı demektir.

Monopol piyasası, tek bir firmanın veya aralarında anlaşarak tek satıcı gibi davranan bir firmaler grubunun hakimiyeti altında bulunabilir. Piyaca tek bir firmanın hakimiyeti altında ise buna monopolio unitario denir.

i) ilk olarak, tam rekabet ve monopol piyasaları arasındaki ayırıcı karakter özelliklerine işaret edelim :

108 No.lu şeklin dik ekseninde fiyatlar-maliyetler ve yatay ekseninde miktarlar gösterilmiştir. D, talep eğrisidir. OG, ortalama gelirdir. UDOM, uzun dönem ortalama maliyet eğrisidir. UDMM, uzun dönem marjinal maliyetidir. MG, marjinal gelirdir.

Modelin verdiği örneğe göre, marjinal ve ortalama maliyetler eşittir. UDOM=UDMM yatay eksene paraleldir. Parça başına maliyet, sabittir. Üretim artırıldığında veya azaltıldığında, maliyetler değişmemektedir.

Tam rekabet koşullarında, piyasanın uzun dönem ortalama maliyet eğrisi, aynı zamanda arz eğrisidir. Arz ve talep eğrileri, B noktasında birbirini kesmektedir. Ve dolayısile rekabet fiyatı p1 ve satılan miktar q1 dir.

Firmaların birleşerek monopol kurduklarını farzedelim ve kabul edelim ki, monopol kurulduktan sonra maliyetlerde bir değişiklik olmamıştır. Talep eğrisi de herhangi bir kayma göstermemiştir.

Eskisi gibi fiyatına ql miktarında mal arzetmeği monopol artık menfaatine uygun görmeyecektir. Tek satıcı durumundaki firma, en yüksek kazancı getirecek fiyatı ve arz miktarını gerçekleştirmeğe çalışacaktır. Marjinal maliyet ve marjinal gelir eğrilerinin kesiştikleri A noktası, monopol karını maksimize edecek arz miktarını ve fiyatı belirtecektir. Arz q2 ve fiyat p2 olursa, monopol en yüksek kazancı elde edecektir.

Bir malın piyasası rekabetten monopole dönüştüğünde sürüm DARALIRKEN, fiyat YÜKSELİR. Monopolcü, sürümün daralmasile kaybettiğinden fazlasını, fiyat yükselişinden kazanır.

ŞEKİL: 109 — Tam Kapasite ve Optimal Maliyet Kofulları Altında Pozitif Kar Maksimizasyonu

ii) 109 No. lu şekil, optimal maliyet koşulları altında pozitif karla çalışan, ikame etkisine maruz bulunmayan ve piyasada hakimiyet kurmuş bir monopol modelidir.

Bu modelde ortalama maliyet, marjinal maliyet ve marjinal gelir eğrileri A noktasında birbirlerini kesmektedir. Tam rekabet rejiminde olduğu gibi, üretim miktarının ortalama ve marjinal maliyetlerin yekdiğerine eşit bulunduğu noktada ayarlanması, firmaya en uygun maliyet koşullarından yararlanmak olanağını sağlamaktadır. Ve yine A noktasında, marjinal gelir eğrisinin marjinal maliyet eğrisini kesmesi, optimal maliyetle üretim yapılırken en yüksek monopol karını getirecek fiyatı uygulamak fırsatını kazandırmaktadır.

iii)    Ortalama maliyet, marjinal maliyet ve marjinal gelir eğrilerinin aynı noktada karşılaştıkları ideal duruma realitede rastlayabilmek güçtür. Monopollerde, marjinal maliyet ve ortalama maliyet eğrilerinin birbirlerini kestikleri nokta, 110 No. lu şekilde görüldüğü gibi çok defa marjinal gelir eğrisinin sağındadır. Diğer bir deyimle monopolcü firmaların en etkin maliyet koşulları altında çalışmamaları olağandır. Monopol maliyeti düşürerek değil arzı daraltarak veya fiyatı yükselterek kar maksimizasyonuna erişmek yolunu, arayan bir firma tipidir.

Ortalama gelir eğrisi, bütün monopollerde negatif eğimlidir. Monopolcüye piyasayı etkileme gücünü kazandıran D(=OG) nin negatif eğimli olmasıdır. Talep elastikliği zayıf olduğu ölçüde, bir malın piyasası monopole müsait sayılır.

 

ŞEKİL: 110 — Pozitif KSrla ve Eksik Kapasite ile Çalışan Monopol Tipi

OM yahut ortalama maliyet eğrisi ölçek Ekonomi lerinin (economies of scale) olumlu etkisi altında ve başlangıçta üretim hacminin büyümesile sol yukarıdan sağ aşağı doğru iner. Maliyetler A noktasına kadar düştükten sonra, ortalama maliyet eğrisinin yön değiştirmesile eksi Ekonomi ler (diseconomies) alanına girilir. ... No. lu şekilde olduğu gibi, ortalama maliyet eğrisi aşağı doğru inerken ve üretimin genişlemesine paralel olarak parça başına maliyet ucuzlarken arzın Oq miktarında sınırlanması, monopolcü firmanın optimal maliyet üstünde ve eksik kapasite ile çalıştığına delalet eder.

Marjinal maliyet ve marjinal gelir eğrilerinin kesiştikleri noktaya göre üretimini sınırlamakla monopolcü kar maksimizasyonunu nasıl gerçekleştirmektedir ? Bu soruyu kısaca cevaplandıralım.

Tahlil süresinin başlangıcında, üretimin O noktası yakınlarında bulunduğunu farzedelim. Monopolcünün, üretim miktarını Dq miktarında çoğalttığını düşünelim. Toplam maliyet DTM kadar bir yükseliş kaydedecektir: Marjinal gelir MG=DTG/Dq ve marjinal maliyet MM=DTM/Dq olacaktır.

MG>MM durumu devam ettiği, yani marjinal gelir marjinal maliyetin üstünde bulunduğu sürece, üretimin artırılması firmayı kar maksimizasyonu hedefine yaklaştıracaktır.

MG=MM noktasına erişilince, firma en yüksek kazancı elde edecektir. ... No. lu şekile göre, en yüksek kazancı getiren üretim Oq olacaktır. Fiyat Op de karar bulacaktır. Monopolcünün karı (pmxOq) olacaktir. Şekildeki çizgilerle yaranmış olan alan, monopolcünün karını göstermektedir.

Üretim artırılmaya devam ederse, bu noktanın sağında DTM>DTG durumu ile karşılaşılacaktır. Üretimin genişletilmesinden elde edilecek hasılat maliyetlerdeki yükselişin altında kalacaktır. Ortalama maliyet eğrisi aşağı doğru inmeğe ve firmanın atıl kapasitesi daralmağadevam etse bile içsel Ekonomi lerin sağladığı yarar marjinal gelirdeki düşüşü karşılamağa yetmiyecektir.

iv)   Pozitif karla çalışan monopoller, çok defa kar maksimizasyonunu gerçekleştirecek fiyatın altında satış yapmak durumunda kalabilirler.

Kamu otoritesinin müdahalesi, çevrenin baskısı ve sosyal tepkiler, yakın gelecekte rakiplerle karşılaşmak ihtimali, monopolleri aşırı kardan fedakarlığa mecbur edebilir.

v) Monopolcü firmaların yüksek ve aşırı karla çalıştıklarına dair yaygın bir kanaat vardır. Oysa ki monopolün kar sağlayamadığı durumlara da rastlanmaktadır. Bu tür monopollerin tipik bir örneği, demiryollarıdır. Ray üzerinde nakliyat monopolüne sahip olduğu halde, çapraz elastiktik etkisi dolayısile firma sıfır Ekonomi k karla veya negatif Ekonomi k karla çalışmak durumunda bulunabilir. Sabit tesisleri tasfiye, yani disinvestisment imkansızlığı, sıfır veya negatif Ekonomi k karla uzun dönemde de faaliyetini sürdürmeğe firmayı mecbur bırakabilir.

ŞEKİL: 111 — Sıfır Kirin Çalışan Monopol Tipi

111 No. lu şekil, sıfır karla (zero protif) çalışan bir monopol modelidir.

Bu monopol modelinin özelliği OG ve OM eğrilerinin teğet olmalarıdır. Monopol rejiminde, firma, karının kaynağı, ortalama gelirin ortalama maliyet üstünde olmasıdır. Kar=q(OG-OM) dir. OG ve OM birbirine teğet olduğunda marjinal gelirin marjinal maliyete eşit bulunduğu noktaya göre q miktarında üretim bir kar getirmeyecektir. Çünkü OG – OM = 0 dır.

Üretim veya arz q den sağa veya sola kaydırılırsa, teğet noktası dışındaki bütün durumlarda, ortalama maliyet ortalama gelirin üstünde bulunacağından firmanın Ekonomi k kan negatif olacaktır.

vi) Monopol terimi, biri dar ve diğeri geniş iki anlam taşımaktadır. Dar anlamda monopol terimi, piyasada rakipsiz olarak tek satıcı bulunan durumları ifade eder. Geniş anlamda monopol aynı malın başka satıcıları bulunmasına, veya monopol maddesinin çapraz elastiktik etkisi altında satılmasına rağmen, bir firmanın veya firmalar grupunun arzı ayarlayarak veya fiyatı tayin ederek nisbi bir piyasa hakimiyeti kurabildikleri durumları kapsar.

Monopol teriminin geniş anlamda kullanılmasına iki örnek göstermek mümkündür:

a)                1956 yılında, Dupont de Nemours firması, selofan imalatını Amerika'da elinde tutmaktaydı. Selofan imalatı alanında, rakipsiz sayılabilirdi. Ancak aynı ihtiyacı karşılayan daha başka mamuller ve ambalaj tertipleri, piyasada geniş ölçüde kullanılmaktaydı. İkame olanağı vardı ve çapraz elastiktik etkisi kuvvetli idi. Dupont de Nemours firması, MG = p(1+1/e) formülünde e değerinin yüksek olduğu bir durumla piyasada karşılaşmakta idi. E nin, yani talep elastikliğinin yüksekliği, monopol rantını sınırlamakta idi. P yani fiyat yükseltildiğinde bunun MG yani marjinal gelir üzerinde nisbeten zayıf bir oranda yansıdığı görülmüştür.

b)                Aynı iş kolundaki küçük ve dağınık işletmeler karşısında, tek bir büyük firmanın piyasaya hakim olduğu durumlar da geniş anlamda monopol kapsamına girmektedir. Lider firma, oligopol koşullarına veya çok sayıda rakibe rağmen, üretimini ayarlayarak piyasa fiyatını kontrol edebilecek ve 108 No. lu şekildeki q2 miktarındaki üretim ve p2 düzeyindeki fiyat koşullarına yaklaşabilecek bir hakimiyet etkisine sahipse, monopolcü veya monopol benzeri sayılmaktadır. Sürüm piyasasının fiyatları ve miktarları kontrolü altında tutan ve çok geniş bir sektörüne hakim olan oligopot firması da, özellikle Amerika Birleşik Devletlerinde hukuk açısından monopol statüsünde addedilmektedir.

Almancası : Monopol.

Fransızcası : monopole.

İngilizcesi : monopoly.

(Bk; monopol benzeri, kademelendirilmiş monopol fiyatları, moncpson, oligopol, düopol).

 

    - Yorumlar

  İsim :
  Mail :
  Yorum :
  ( 13 + 4 = ) Güvenlik Gereği Lütfen Toplamı Yazınız
     
       
  Bunlara Baktınız mı ?

Her Hakkı Saklıdır. Copright 2013 - 2015 - Bu Sitede Yer Alan Hiç Bir İçerik Kopyalanamaz ve İzinsiz Yayınlanamaz