Batı ekonomisinin gelişmesinde önemli rol oynamış bir kuruluş türüdür.
Anonim, lügat anlamında, t adsız demektir. Anonim ortaklıklarda, sermaye koymuş kişilerin adları nadiren firma ünvanında yer alır. Şirket ünvanı olarak coğrafi yahut tarihi bir ilişkiyi, mamulün markasını yahut firmanın faaliyet konusunu belirten kelimeler seçildiğine çok defa rastlanır. Fransa'da ve diğer bazı ülkelerin hukukunda, ortakların adını firma unvanı olarak kullanmağa müsaade edilmemektedir.
Anonim ortaklık, çok sayıda pay sahibinin katılmasına ve büyük kapitallerle çalışpnağa müsait bir teşebbüs tipidir.
Birçok ülkelerde, kanun koyucu anonim ortaklıklarda kurucu sayısına bir alt sınır çizmektedir. Türkiye’de bir kişiyle anonim şirketi kurulabilir.
Anonim ortaklıklar. On Dokuzuncu Yüzyıl Kapitalizminin büyümesini geniş ölçüde etkilemiştir. Geçen yüzyıldanberi anonim ortaklık türüne gittikçe artan bir ilgi gösterilmesi, başlıca üç nedene bağlanabilir:
a) Anonim ortaklıklarda, mali sorumluluk firmanın patrimuvanile sınırlıdır. Zarar ve iflas hallerinde, ortaklar bilfiil ödedikleri veya ödemeği taahhüt etmiş bulundukları hisselerin ötesinde mali sorumluluk altına giremezler.
Mali sorumluluğun fiilen yatırılmış veya ödenmesi taahhüt edilmiş sermaye ile sınırlanması On Dokuzuncu Yüzyılın ve Yirminci Yüzyıl başlangıcının konjonktür buhranlarıyle zaman zaman sarsılan piyasalarında, ortaklar hesabına elverişli bir sistem teşkil etmiştir. Sermaye yatırmış kimseler, iflas ve tasfiye halinde, diğer mallarından da kayba uğramak ihtimalini önleyen bu firma tipini daha uygun bulmuşlardır.
b)
Sermayesinin tamamı ödenmiş anonim ortaklıklarda, pay senetlerinin hepsini hamile çevirmek mümkündür. Bu suretle sermaye anonim bir karakter almakta ve gerekirse sermayedarın hüviyeti gölgede tutulabilmektedir. Sessiz çalışmak ve rakiplerine iz vermemek isteyen iş adamları, anonim ortaklık türünün sağladığı bu kolaylıktan faydalanmışlardır.
c) On Dokuzuncu Yüzyılda ve Yirminci Yüzyıl başlangıcında, pay senedi spekülasyonlarının yaygın ve yoğun bir görüntü kazandığı devreler olmuştur. Sermayenin formalitesiz el değiştirebilmesi, borsa faaliyetine ve spekülasyona akıcılık sağlamaktadır. Anonim ortaklıkların hamile yazılı aksiyonları, pay transferlerinde ihtiyaç duyulan seyyaliyeti temin etmektedir.
Yirminci Yüzyılda, anonim ortaklık tipi, değişen iktisadi koşullara üç ayrı yönden iş hayatının intibakına imkan hazırlamıştır.
i) 1914-1918 Savaşından bu yana, ileri sanayi ülkelerinde Gelir Vergisi oranı çok ağırlaşmıştır. Yüksek gelir kademelerinde marjinal tasarruf eğiliminin kuvvetli olduğu ve sermaye gelirlerinden büyük kısmının genellikle yeni yatırımlara yöneldiği malumdur. Anonim ortaklıklarda karı dağıtmamak ve geliri şahsileştirmeksizin firma bünyesinde finansman ihtiyaçlarına bağlamak mümkündür. Sermayedarlar, anonim ortaklık tipinin bu özelliğini değerlendirmeği ihmal etmemişlerdir. Doğan geliri firma bünyesinde yeni yatırımlara sevketmişlerdir. Bu suretle şahsi gelir üzerindeki vergi etkisini stopaj yükümlülüğü ile sınırlamışlardır.
ii) Dünya paraları Altın Standardından ayrıldığından beri, tasarruf erbabı enflasyona karşı tedbirli davranmak ihtiyacını duymaktadır. Nakit halinde tutulan veya tahvile yatırılan tasarruf, enflasyon hızı faiz oranını aştığı takdirde, sermaye kaybı husule getirmektedir. Altın, gelir getirmeyen bir yatırımdır ve bazı sakıncaları vardır. Batı ülkelerinde, gayrımenkullerin vergisi ağır ve idaresi külfetlidir. Reel kıymetlere dayanan pay senetleri, tasarruf erbabı hesabına çok daha cazip bir plasman konusu teşkil etmektedir.
Anonim ortaklıklar Yirminci Yüzyılda, halk tasarrufunu yatırım konularına intikal ettirici birer kanal hizmeti görmüşlerdir.
iii) Yirminci Yüzyılda, ortalama firma hacmi hızla büyümüştür. Kuruluşlar, gittikçe daha zengin sermaye kaynaklarına ihtiyaç göstermişlerdir. Memleket dışında payda açabilmek, iç piyasada hakimiyet kurabilmek, araştırma masraflarını karşılamak, mamulleri geniş bir reklamla tanıtabilmek, ham rriadae ve ara mallar pazarlığını daha müsait şartlarla yapabilmek, geniş bir tevzi örgütünden faydalanabilmek, kredi bulmak ve azalan maliyetler etkisinden faydalanmak için büyük firma tipine doğru bir genel akım başlamıştır.
Anonim ortaklıkların Türk Ticaret Hukukundaki karakter özellikleri şöyle özetlenebilir:
Diğer ticari şirketler gibi, anonim ortaklıkların da kurulması izine bağlıdır.
Anonim ortaklıklar, ani veya kademe kademe olarak kurulabilirler.
Aile fertlerinin veya sermayedar gruplarının sermayesini temin ettikleri anonim ortaklıklarda, ani kuruluşlara daha çok rastlanır. Halka açık anonim ortaklıklarda ise, tedrici kuruluş tarzı olağandır.
Anonim ortaklıklarda, oy kuvveti, ortakların ödenmiş sermayeye katkı oranına ve pay birimine göre hesaplanır. Ortaklar, kendilerini genel kurulda üçüncü kişilere temsil ettirebilirler.
Ana sözleşmede hüküm bulunduğu takdirde, bazı ortaklar imtiyazlı pay senetlerine sahip olabilirler.
Sermaye arttırılması halinde, mevcut ortaklar paylarıyla orantılı olarak katılabilirler.
Anonim ortaklıklar, tahvil çıkartabilirler. Ancak çıkartılacak tahvil miktarı, onanmış son bilançosundaki ödenmiş sermayeyi aşamaz. Anonim ortaklıkların faaliyeti, denetime bağlıdır. Denetim, genel kurulun seçtiği denetçiler ve hükümet organları tarafından yapılır. Genel kurul toplantılarında. Ticaret Bakanlığı’nın bir temsilcisi, hazır bulunur.
Anonim ortaklıkların yönetim kurulları en az üç kişiliktir. Yönetime kuruluı üyelerinin, ortak statüsünde bulunmaları şarttır. Ortak olmayan bir kişi yönetim kuruluna seçilirse, pay sahibi sıfatını kazandıktan sonra vazifeye başlayabilir.
Yönetim kurulu üyelerinden en az bir kişiye ortaklığı temsil yetkisi verilir. Temsil selahiyetinin tahdidi, iyi niyet sahibi üçüncü kişilere karşı hüküm ifade etmez.
Yönetim kurulu üyeleri, genel kurul izni olmadıkça ortaklığın faaliyet konusuna giren ticari muameleler yapamazlar. Anonim ortaklıkların bozulması ve tasfiyesi, kanunun koyduğu hükümler dairesinde cereyan eder.
Almancası : Aktiengesellschaft
Fransızcası : société anonyme.
İngilizcesi : Corporation.
(Bk; ticari ortaklıklar, ani kuruluş, tedrici kuruluş).
