Yüklenirken Lütfen Bekleyiniz...

ÇAPRAZ KURLAR  NEDİR?


1964 yılında Damga Vergisi Kanunu adı altında düzenlenen bu verginin kökü, Osmanlılara kadar uzanır. 1928 yılında Damga Resmi Kanunu adı altında ilk kez yasalarımıza girmiştir. Kamu maliyesinde kimi zaman harç, kimi zaman da vergi olarak kullanılmıştır. Bu vergi, hukuki ve ticari işletmelerde kullanılan bazı belge ve kağıtlar için ödenen vergidir. Damga Vergisi'ni ödeyecek kişi, belgeler üzerindeki imzanın sahibi olan kişidir. 1 Mart 1981 yılında çıkartılan bir yasa ile değerli kağıtların sayısı artırılmıştır. Devletin belirli işlemlerde kullanmak kaydıyla çıkardığı değerli kağıtların satışı ile bu vergi alınmış olur. Damga Vergisi'nin matrahı, kağıtların niteliğine göre 2 türlüdür. Kağıdın üzerinde yazan para miktarına göre alınırsa nispi vergi, kağıt türüne göre alınırsa maktu vergi adı verilir.

1929 da, Keynes ile Henderson'un beraber kaleme aldıkları Can Lloyd George Do İt? An Examination of the Liberal Pledge başlıklı 44 sahife tutan bir broşürde, yatırımların gelirlere olumlu etkilerine temas edilmiştir. 1931 de. R. F. Kahn, The Relation of Home Investment to Unemployment adlı makalesinde, istihdam çarpanı denilebilecek bir kavram ortaya atmıştır. Ve bunu, Keynes'in yatırım çarpanına ait teorisi izlemiştir.

Günümüzde ayrıca Denk Bütçe Çarpan Teoremi, dış ticaret çarpanı, vergi çarpanı, süperçarpan ilh.. gibi yeni kavramlar literatüre getirilmiş bulunmaktadır.

i) R. F. Kahn, 1931 de, istihdam çarpanı denilebilecek bir kavramı literatüre sokmuştur.

R .F. Kahn'a göre;

Yatırımlar ΔIn miktarında arttırılınca, yatırım sanayinde iş hacmi DN2, kadar bir gelişme göstermektedir.

Yatırım sanayiinde iş hacminin genişlemesi, buradaki kazançlar ve faaliyet dolayısıyla diğer sektörlerde de talebi canlandırmaktadır. Diğer sektörlerde iş hacminin kaydedebileceği gelişmenin hem miktarına ve hem bu miktardan diğer sektörlere intikal edecek orana bağlıdır. Bu oranı c ile gösterirsek 1/1-c' yahut kn istihdam çarpanıdır.

ΔN2 miktarındaki inisiyal yatırım artışı, çarpanın işlemesiyle, toplam iş hacminin DN2  kadar bir gelişme kaydetmesine yol açmaktadır:

Δ N = k n Δ N 2

ii)   John Maynard Keynes'in 1936 da yayımlanan General Theory adlı kitabında, yatırım çarpanı marjinal tüketim eğilimine ve marjinal tasarruf eğilimine bağlanmıştır.

c, marjinal tüketim eğilimidir. Marjinal tüketim eğilimi, gelir değişikliği ile tüketim değişikliği arasındaki orandır. Yani ΔY gelir değişikliği ve ΔC tüketim miktarı değişikliği olarak kabul edilirse, c = ΔC/ΔY, marjinal tüketim eğilimidir.

Keynes'e göre:

Yatırımlarda kaydedilecek ΔI miktarındaki her değişiklik, diğer faaliyet alanlarındaki toplam fiili talebi de etkilemektedir. Yatırım hacmindeki değişikliklerin gelir seviyesine etki derecesi, marjinal tüketim eğilimine bağlı bulunmaktadır, c nin yahut ΔC/ΔY oranının değerine göre, yatırım çarpanı da büyük veya küçük bir rakam olabilmektedir.

1/1 - c yahut ks, yatırım çarpanıdır.

ΔI miktarındaki bir yatırım artışı, çarpanın işlemesiyle, toplam gelirlerin Ay kadar bir gelişme kaydetmesine yol açmaktadır:

ΔY = ks ΔI

iii)  Mevduatı Kredi Yaratır denilen sisteme göre; bankaların AΔ miktarındaki inisiyal mevduat artışına dayanarak açacakları krediler, ödemelerde kaydi para kullanılmak şartıyla, tutarlarının kat kat üstünde bir muamele hacmi doğmasını temin etmektedir.

Günümüzün iktisatçıları, genellikle, inisiyal mevduata dayanarak açılacak kredinin kaydi para halinde ve bankacılık sistemi dışına sızmaksızın tedavül etmesi halinde, her kredinin yeni mevdua ve her yeni mevduatın tekrar kredi yaratmasıyla muamele hacminde kaydedilecek zincirleme gelişmeyi şu formüle bağlamışlardır:

1 + r + r+ r+ … rn = 1/1 - r

1 /1-r yahut kd mevduat çarpanıdır.

Yukarıdaki formülde, r bankaların mevduattan kredilere ayırdıkları orandır. Diğer bir deyimle, ayrıca plasman yapmadıkları ve başka masrafları bulunmadığı teorik olarak varsayılırsa, mevduattan kasa ihtiyatı oranı çıkarılınca kalan yüzdedir.

Örneğin mevduattan % 20 sini bankaların kasa ihtiyatına ayırdıklarını ve % 80 ini kredilere kullandıklarını farz edelim. r = 0.8 dir. kd = 1/1-r formülüne göre, mevduat çarpanı 5 dir. 1 milyon liralık inisiyal DD nin harekete geçirdiği kaydi para tedavül mekanizması, çarpan etkisiyle teorik olarak mevduatın 5 milyona yükselmesini sağlamaktadır.

ΔD miktarındaki inisiyal mevduat artışı, çarpanın işlemesiyle, toplam mevduatın DM kadar bir artış kaydetmesine yol açmaktadır;

ΔM = k ΔD.

Bankaların ankes oranı ne kadar küçük olursa, kd yahut mevduat çarpanı o derece büyük bir rakamla ifade edilmektedir.

Daha sonra, kaydi para ile efektif paranın bir arada tedavülünü dikkate alan bir kombine çarpan formülü de ortaya konulmuştur. Kombine çarpan yahut bileşik çarpan hakkındaki izahat, mevduat çarpanı ve kredi çarpanı maddelerinde yer almaktadır.

iv) Devlet giderlerindeki artışların yahut azalışların gelir seviyesine etkisi, yatırım çarpanının aynıdır. ΔG yi kamu harcamalarındaki çoğalış olarak kabul edersek ve marjinal tüketim eğilimini c ile gösterirsek... ΔG miktarındaki bir bütçe masraf farkı, toplam gelirlerde ΔY kadar bir değişiklik husule getirecektir:

           ΔG

ΔY =  _____ = k ΔG.

         1-C

Ancak bu artışın veya azalışın tümü vergi ayarlamalarıyla karşılanırsa, vergi tahsilatındaki değişikliklerin (ΔT) gelir seviyesine ters yöndeki etkisi ktc Δ T olacaktır.

ΔG ile ΔT nin gelirlere etkileri birbirine ters yöndedir, fakat eşit değildir. Bu itibarla, devlet giderlerinin yekûnu değiştiği ve bu değişikliğe eşit miktarda vergi ayarlaması yapıldığı takdirde, milli gelirde yine bir değişiklik olacaktır:

ΔY = KS ΔG - KS c ΔT = ΔG.

v) Dış ticaret çarpanının gelirlere etkisi marjinal ithal eğilimine ve marjinal tasarruf eğilimine bağlıdır.

Marjinal ithal eğilimi, gelir değişikliklerinin ithal malları talebine etkisidir. Örneğin milli gelir 100 milyon artınca, ithal mallarına talep 30 milyonluk bir çoğalış gösterirse, marjinal ithal eğilimi 0.3 dür.

Dış ticaret çarpanının formülü şudur :

                                         1

Kxs = ________________________________________________

            marjinal ithal eğilimi + marjinal tasarruf eğilimi

 

İhracatta kaydedilen bir değişikliğin milli gelire etkisini gösteren teorik formül şudur:

ΔY = kxs ΔX.

Bu denklemde, ihracatta kaydedilmiş artıştır.

vi) Süper çarpan kavramını 1931 de Ragnar Frisch izaha çalışmıştır. Bu kavramı bir terim halinde 1950 de literatüre sokan, Hicks'dir.

Süper çarpan ile basit çarpan arasında önemli bir ayrıntı vardır. Yatırım çarpanı, sermaye stoklarındaki yıpranmayı telafi edici harcamaları dikkate almamakta ve bütün yatırımları net kapasite artışı sağlayacak nitelikte saymaktadır. Keynes, ayrıca, sosyal yararı yüksek yatırımların daima en verimli yatırımlar olmadığını belirtmekle beraber, bu karakterdeki harcamaları formülünde belirtmiş değildir. Süper çarpan ise. net kapasite artırıcı yatırımlarla diğerleri arasındaki karakter farkını katsayıyı tayin ederken göstermektedir.

Süperçarpan formülü şudur:

                  1

K=  _______________

                1-c-1

Bu formülde, üretim kapasitesini artırıcı olmayan marjinal harcamalar oranının marjinal tüketim harcamalarına y sembolü ile eklendiği görülmektedir,

vii) Çarpan tahlilleri, genellikle moneter ölçülere dayanmaktadır. Keynes'\n yatırım çarpanında, ekonominin tümü dikkate alınmaktadır. Sektörler arası denge ve sektörler içi etkiler, Keynesci modellerde hesaba katılmış değildir. Günümüzde, bu eksikliği telafi için geleneksel çarpan tahlilleri yanında her sektör için ayrı bir çarpan analizi yapmak ve ayrıca kamu faaliyetini, tüketim piyasasını, firmaları ve mali kurumları kapsayan mültisektörlük bir çarpan tipi üzerinde durmak ihtiyacı duyulmuştur.

Almancası : Multiplikator.

Fransızcası : multiplicateur. principe de multiplication.

İngilizcesi : multiplier.

(Bk; yatırım çarpanı, mevduat çarpanı, kredi çarpanı, Denk Bütçe Çarpan Teoremi, açık finansman, süperçarpan, dış ticaret çarpanı, marjinal tüketim eğilimi, marjinal tasarruf eğilimi).