17.7.1964 tarihinde kabul edilen Esnaf ve Küçük Sanatkarlar Kanunu ile bunların ne şekilde teşkilatlanacakları gösterilmiştir.
Esnaf ve küçük sanatkarların ne şekilde teşkilatlanacağını gösteren kanun beş bölümden meydana gelmektedir, ilk dört bölümde alt kademeden üst kademeye doğru teşkilatlanma şeması çizilmekte, son kısımda ise küçük sanat sicili düzenlenmektedir.
Yürürlükteki mevzuata göre esnaf ve küçük sanatkarların ilk kademede kurabilecekleri teşkilat örnekleridir. Ancak bunlar, isim benzerliğine rağmen, Cemiyetler Kanununa göre değil. 507 sayılı kanunda gösterilen özel hükümlere göre kurulabileceklerdir. Bu derneklere üye olma hakkı sadece esnaf küçük sanatkar ve bunların yanında çalışanlara tanınmıştır. Kimlerin bu niteliklere sahip oldukları da kanunun ikinci maddesinde tayin ve tarif edilmiştir. Buna göre aşağıdaki nitelikleri haiz olan kişiler sabit veya gezici olarak mesleklerini icra etseler dahi, esnaf veya küçük sanatkar kabul edilecek ve bu kanuna tabi tutulacaklardır.
i) Ticari sermayesine emeğini de katarak işinde bilfiil çalışması,
ii) Gelirinin tacir niteliğini kazanmasını icap ettirmeyecek derecede sınırlı olması ve bu yüzden Ticaret ve Sanayi Odasına kaydının gerekmemesi,
iii) Sermaye sahibi olsun veya olmasınlar çalıştıkları sanat, meslek ve hizmet kolunda bilgi, görgü ve ihtisaslarını değerlendiren kimselerden veya bunların yanında çalışanlardan olması,
iv) Yahut geçimlerini sınırlı olarak kamyonculuk, otomobilcilik ve şoförlükle temin etmeleri.
Bu niteliklere ve medeni hakları kullanma ehliyetine sahip en az elli kişinin isteği ve Ticaret Bakanlığının izni ile dernek kurulabilmektedir. Şu halde Cemiyetler ve Sendikalar Kanunlarında açıkça benimsenmemiş olan serbestçe teşkilatlanma hakkı burada kabul edilmemiştir. Bununla beraber Ticaret Bakanlığı iki ay içinde gerekli izni vermediği takdirde dernek kendiliğinden kurulmuş olacağı gibi. Bakanlık kararı aleyhine Danıştaya dava açmak ta mümkün bulunacaktır.
Diğer taraftan derneklerin çalışma bölgeleri, bulundukları yerin belediye sınırlarıdır. Belediye sınırları dışında dernek değil birlik ajanlığı faaliyet gösterebilmektedir. Ancak esnaf veya küçük sanatkar niteliğini taşıyan herkesin ve bunların yanında çalışanların dernek veya birlik ajanlarına kaydolunmaları zorunlu kılınmıştır.
Derneğin dört organı vardır: genel kuruluş, yönetim kurulu, denetçiler ve haysiyet divanı.
Her il merkezinde ancak bir tane kurulacak olan birlikler ise, o ildeki derneklerden meydana gelmekte ve dernekler arasında birlik ve dayanışmayı sağlama amacını taşımaktadır. Tıpkı dernekler gibi birlikler de tüzel kişiliğe sahip bulunmaktadırlar. Derneklerin birliğe katılmaları zorunlu tutulmuştur. Birliğin organları arasında Başkanlar Meclisi yer almakta ve birliğe bağlı derneklerin başkanlarından meydana gelmektedir.
Bütün illerde ve aynı konuda kurulmuş olan esnaf ve küçük sanatkarlar derneklerinin bir araya gelmesi suretiyle kurulan üst kuruluşta Esnaf ve Küçük Sanatkar Federasyonu denilmektedir. Herhangi bir iş veya sanat dalında federasyonun kurulabilmesi için bütün illerde aynı konuda kurulmuş derneklerin en az % 60 inin istekli bulunması ve kurucu dernek adedinin elliden aşağı olmaması şarttır. Aynı konuda birden fazla federasyon kurulması yasaklanmıştır ve burada da derneklerin federasyona katılması mecburi tutulmuştur.
Nihayet esnaf kuruluşlarının en üst kısmında Türkiye Esnaf ve Küçük Sanatkarları Konfederasyonu yer almaktadır. Birlik ve federasyonların kaydolmaları zorunlu olan bu konfederasyonun amacı üye kuruluşlar arasında birliği sağlamak, esnaf ve küçük sanatkarların çalışmalarını mesleğin ve memleketin yararlarına uygun şekilde düzenlemektir.
Almancası : Berufsgevverkschaft, Fachgewerkschaft.
Fransızcası : syndicat de matier.
İngilizcesi : craft - union.
(Bk; esnaf, esnaf kredisi).