Yüklenirken Lütfen Bekleyiniz...

ÖRFİ VERGİLER NEDİR?


Osmanlı İmparatorluğunun, Şer'i Vergilerden sonra en önemli gelir kaynağını oluşturan ayrılmış vergilere denir. Bu vergilerin ne zaman başladığı tam olarak belli olmamakla beraber, en az İkinci Beyazıt'tan beri uygulandığı bilinmektedir. Bunlara örfi sıfatının takılması, her yerin örf ve adetine göre başka başka şekillerde uygulanmalarındandır.

 

Örfî vergilerin ilkinin, büyük bir deprem felâketinin doğurduğu para ihtiyacını kısmen karşılamak maksadıyla konmuş bulunan Hudus-u Avarız adlı vergi olduğu ileri sürülmektedir. Bu vergi ile her ev iki akçe ödemeye ve her yirmi ev bir işçi bulmaya mecbur tutulmuştur.

Örfî vergilerin sayısı sonradan çok artmıştır. Bu tipten yeni vergilere genellikle harp zamanlarında başvurulur, fakat devletin ihtiyacı arttıkça bunların sulh zamanlarında da uygulanmasına devam edilir, hattâ onlara yenileri eklenirdi. Meselâ bu vergilerin en eskilerinden biri sırf savaş ihtiyacı için konulmuş bulunan İmdadiye-i Seferiyedir. Bu vergi terkedilmeden ve adî ihtiyaçlara harcanmak üzere bir de imdadiye-i Hazeriye oluşmuştur. Daha sonra bunlara bir üçüncü vergi eklenmiş, eyaletlerden tahsil olunmak üzere iane-i Cihadiye adı ile yeni bir yükümlülük konmuştur. Her üç vergi bir arada Mürettebat diye anılmıştır.

Örfî vergiler genellikle dağılma niteliğindeki baş vergilerinden ibaretti. Buna göre önce para ihtiyacı tespit edilir, bulunan yekûn verginin tatbik edildiği bölgedeki şahıs veya ev adedine bölünürdü. Vergiler sadece bu sebeple de olsa adaletsizdi. Fakat adaletsizliklerini arttıran başka faktörler de vardı. Bu faktörlerin en önemlilerinden biri bazı eyalet ve vilâyetlerin, bu arada İstanbul'un, Örfî Vergilerden istisna edilmiş olması; diğeri, her eyalet veya vilâyette başka başka ve mahallî ihtiyaçlara göre mahiyetleri ve yükleri çok farklı vergiler uygulanması idi.

Örfî vergilerin bir kısmı merkezî devlete, fakat çok sayıda bir kısmı da, belirli mahallî hizmetlerin karşılanması için vilâyet ve eyaletlere ait bulunmakta idi. Yine bir kısmı az çok daimî oldukları halde önemli bir kısmı, karşıladığı hizmete tâbi olarak geçici yani oldukça kısa dönemler için uygulanmıştır.

Tanzimat'ta bu vergiler kaldırılmış, bunların yerine An Cemaatin veya Komşuca Tahsili Mutad vergi konmuştur. Tanzimat idaresi bu suretle, baş vergisi yerine malla, dolayısıyla ödeme gücü ile ilişkili bir yükümlülük tipi oluşturmak istemiş fakat o da tatbikatta büyük güçlüklerle karşılaşmış, imparatorluğun çok karışık, adâletsiz ve suiistimallere çok müsait vergi sistemini islâha ulaşamamıştır.

(Bk; Şer vergiler).